قیمه پلو و اسب کبود رعنا – قسمت سوم

پیشتر گفته شد که نورالله آشپز در رساله مادة‌الحیوة از بیان آموزش طبخ قیمه‌پلو به سبب شهرت آن صرف نظر می‌کند. در این موضوعِ به ظاهر ساده، نکات مهمی درباره سویه‌های تاریخ اجتماعی وجود دارد. مشترک‌بودن طبخ و خوردن قیمه‌پلو در میان تمام اقشار اجتماعی از مردمان عادی تا درباریان و خانواده سلطنتی، خلاف آن نظریه غالب است که وضعیت زندگی این دو قشر اجتماعی را کاملاً متفاوت و جدا از یکدیگر معرفی می‌کند. البته که این نظریه به طور کلی اشتباه نیست، اما به این سادگی هم نیست.

تاریخ اجتماعی یک سرزمین، تمام اقشار فرادست و فرودست آن و روابطی که با یکدیگر دارند را در بر می‌گیرد. حاکمان همچون مردم در درون ساختارهای اجتماعی، خود را شناخته و معنا می‌کنند. بدین جهت تمام آنچه که در تاریخ ایران و جهان درباره حکومت‌ها و حاکمان می‌خوانیم صرفاً مختص آنان نیست؛ بلکه بخش‌هایی از حقایق، همسو، هم جهت و حتی برگرفته از زندگی مردمان عادی آن دوران بوده است. این مهم، امکان تعمیم‌دادن اطلاعات تاریخ سیاسی یا بخش‌هایی از آن به تاریخ مردم را فراهم می‌کند.

شهرت قیمه‌پلو در نظر نورالله بدین معناست که بخشی از خوراک دربار با خوراک مردم عامی مشابه بوده است. بدین جهت وقتی از تاریخ خوراک دربار صفوی سخن می‌گوییم، در واقع در حال روایت تاریخ خوراک مردم ایران در آن دوره هستیم.

با مقایسه رساله مادة‌الحیوة با رساله آشپزی دیگری که متعلق به دوران شاه اسماعیل اول است، می‌توان شاهد کاهش میزان مصرف گوشت و افزایش مصرف حبوبات و سبزیجات در دستور پخت خوراک‌ها و همچنین تمایل به معرفی و آموزش پخت خوراک‌هایی شد که غالباً نیاز کمتری به استفاده از گوشت در طبخ آنهاست. به نظر می‌رسد سرکوب قزلباشان از سوی شاه عباس دامداری و عرضه گوشت را محدود کرده بوده است. بنابراین حاکم نیز همانند مردم، تحت تأثیر شرایط و محدودیت‌های اجتماعی سرزمین قرار دارد.

این موضوع گذشته از راهبرد نگرشی خاصی که در نگاه کلی به تاریخ عرضه می‌کند و علاوه بر آنکه کنش‌پذیری تاریخ خوراک از رخدادهای عینی را نشان می‌دهد، بر تأثیرپذیری همسان تمام اقشار اجتماعی از آن پرتو می‌افکند. بدین صورت آنچه پیشتر در مورد همگانی‌بودن تاریخ خوراک گفته شد در ذیل همگانی‌بودن تاریخ اجتماعی نیز رخ می‌نماید.

 

✒️حسین منوچهری، دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی دانشگاه تهران

 

 

 

 

نوشته‌های اخیر