بهار و تابستان ۱۴۰۰

شماره جدید - ۱۶ و ۱۷

فهرست مقاله‌ها

شماره‌ی شانزده و هفده - بهار و تابستان ۱۴۰۰ - مردم‌نامه حاوی مباحث و موضوعات گوناگون است: در حوزه‌ی تاریخ اقتصادی دو گفتار خواندنی از احمد اشرف و یک گفتگوی جذاب و پربار با فریدون شیرین‌کام، در موضوع تاریخ روستایی ایران یک تک‌نگاری ارزشمند به قلم مرتضی دانشیار درباره‌ی روستای طرسک و یک پرونده‌ی مفصل درباره‌ی کاریز - به مدیریت لیلا طباطبایی‌یزدی با گفتارهایی از پاره‌ای از برجسته‌ترین صاحبنظران این عرصه: مجید لباف خانیکی، علی‌اصغر سمساریزدی، آریاسب دادبه، حسین مسرت و کرامت یزدانی. بخش همواره مورد تاکید و توجه مردم نامه یعنی ادبیات و تاریخ مردم این بار این بخت را داشته است که به قلم فرهاد دشتکی‌نیا بر گوشه‌ها و سویه‌های کمتر کاوید‌ه‌شده‌ی کارنامه‌ی ادبی غلامحسین ساعدی پرتو بیفکند. دیگر مقاله‌های این شماره شامل پژوهش‌های نو‌آورانه و ژرف درباره تاریخ آموزش و پرورش، گورنگاری تاریخی، گرمابه در روزگار رضا‌ شاه، تاریخ در ترازو و کتاب‌گزاریست. با ما همراه باشید و تاریخ مردم را در مردم‌نامه بخوانید.

نسخه الکترونیک
نسخه چاپی

​ مردم‌نامه راهی نو برای ورود به تاریخ است و تاریخ را بر محور مردم روایت می‌کند ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​

گرمابه در روزگار رضاشاه​​​​​​​

​از کاریز کویر تا کاخ‌های کوروش

( مرتضی دانشیار - استادیار دانشگاه فردوسی مشهد)

طُرُسک: فراز و فرود روستا در تاریخ معاصر ایران​​​​​​​

(عبدالمهدی رجائی -  دانش‌آموخته دکتری تاریخ)

(لیلا طباطبایی یزدی - مدیر پرونده کاریز)

در شماره جدید...

"سه بازوی اصلی اقتصاد روستا را دامداری (صرفاً گوسفند و بز)، کشاورزی خودبسنده و قالی‌بافی تشکیل می‌داد. اما جنگ جهانی اول باعث تغییراتی چشمگیر در وضع طرسک شد. زیرا از یک سو بازار بزرگ روسیه را، در پی انقلاب اکتبر آن کشور و برآمدن حکومت شوروی در ۱۲۹۶ش/ ۱۹۱۷م، بر روی محصولات ایران، از جمله محصولات دامی بست و از سوی دیگر همین واقعه موجب بیکار شدن بسیاری از پیشه‌وران صنایع دستی، از جمله نمدمالانِ دیگر روستاهای سبزوار شد. این رویداد خود سبب جابه‌جایی کلی در میان جمعیت این روستاها شد."

"کاریز و مردم‌نامه‌نویسی: در مجموع به نظر می‌رسد یکی از دلایل اصلی بی‌توجهی و به شمار نیاوردن این میراث عظیم معمارانه، از سوی مورخان و پژوهشگران، عدم انتساب آن به نهاد قدرت بوده است. چراکه قنات‌ها، آب‌انبارها، یخچال‌ها، و روستاهای زیرزمینی عموماً ساختۀ دست مردمان عادی و مرتبط با جریان زندگی روزمرۀ آنان بوده و حیات آنان در گروِ آن بوده است.به همین‌ دلیل و در راستای برداشتن گامی در جهت رفع این نقیصه و همسو با آماج مردم‌نامه بر آن شدیم تا از این پس در پرونده‌های هنر و معماری بیش از پیش به این بخش از میراث هنری و معماری ایران بپردازیم."​​​​​​​

​"در دوران رضاشاه فناوری ساخت «پمپ دستی» و «لوله‌های فلزی» ایجاد شد و حمامی‌ها می‌توانستند لوله‌های سفالی گذشته را کنار نهاده و با لوله‌کشی داخلی حمام را به دوش مجهز کنند. اما اشکالات کار فراوان بود؛ اشکالاتی که در دو بعد فرهنگی و اقتصادی می‌توان آنها را تقسیم کرد. در بعد فرهنگی، مردم مسلمان ایران  فقط «غسل» در خزانه را صحیح می‌دانستند و دوش را که تازه به میدان آمده بود و هنوز قوانین دینی درباره آن‌ها وجود نداشتند، مورد اقبال قرار نمی‌دادند. در بعد اقتصادی هم آبی که از لوله‌های دوش خارج می‌شد، به چاه کنار حمام می‌ریخت و دیگر وارد چرخه حمام نمی‌شد."

​عکس: جورج گرستر، قنات‌های یزد ۱۹۷۶

​آب در فرهنگ مردم (روستای میمند)

​​​​​​​تنبیه و مراقبت در مدارس نوین

(مجید لباف خانیکی - دانش‌آموخته دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی)

تاريخ ذهنيّت در تك‌نگاری‌های غلامحسين ساعدی​​​​​​​​​​​​​​

(فرهاد دشتکی‌نیا - استادیار تاریخ دانشگاه شهید باهنر)

(محمدعلی علوی‌کیا - پژوهشگر تاریخ معاصر​​​​​​​)

​"میمند مرکز دهستان میمند، شهرستان شهربابک، واقع در استان کرمان است. یکی از مهم‌ترین فناوری‌های بومی تأمین آب در میمند، سیستم قنات است که در این مقاله مورد بررسی قرار گرفته است. قنات‌ها همیشه نقش بسیار مهمی در نظام کشاورزی میمند داشته‌‌اند و بسیاری از باغستان‌های اقماری میمند به آب حاصل از قنات‌ها متّکی بوده‌اند. یکی از ویژگی‌های قنات‌های میمند، ترتیب فضایی آن‌هاست که به‌صورت متوالی یا سری بوده و ارتباط هیدرولیکی با یکدیگر دارند. این ویژگی باعث می‌شود که حداکثر استفاده از منابع آب موجود به‌عمل آید.​​​​​​​"

​"از بهترین برنامه‌های مدارس نوین مراقبت مدیران و رؤسای معارف بر روند تعلیم و تربیت بود. این مراقبت عمدتاً در سه حوزه آموزش، بهداشت و تشویق و تنبیه می‌باید صورت بگیرد. مدیران مدرسه در پذیرش کودکان و نوآموزان مراقبت‌های بهداشتی را می‌باید به عمل ‌آورند. اطفال نوآموز باید از طبیب صحی مدارس تصدیق در دست داشتند که نشان دهد مبتلا به کچلی، اگزما، زرد زخم و جرب و سایر امراض مسریه یا تقرحات سیفلیسی و گرانولاسیون نیستند و در مدت تحصیل نیز امراض دیگر مانند آبله، سرخک، مخملک، سیاه سرفه و ورم غده نگیرند."

"ساعدی روانپزشك بود. در دانشگاه تبريز تحصيل كرده بود و در رساله‌اش نقش عوامل اجتماعی در بروز بحران‌های روانی را مطالعه كرده بود. چنين پيشينه‌ای سبب شده بود تا در تك‌نگاری‌هايش بيش از آن‌كه مانند سفرنامه‌نويسان راوی صرف ديده‌ها و شنيده‌ها باشد، از دريچه حرفه‌اش به موضوع بنگرد و وجوه تاريك و ناشناخته و گم‌وگورِ ذهن و روان و باورهای متعارف و گاه نامتعارف سوژه‌هايش را بازنمايی كند. او در تك‌نگاری‌هايش، ضمن توصيف بودباش مردمانِ كوچه‌‌پس‌كوچه‌ها، كوشيده است بر ريشه‌های باورها و ذهنيّت آن مردمان پرتوی بيفكند."

عکس: 

غلامحسین ساعدی

 مردم‌نامه فراخوانی ا‌ست به یک نهضت علمی در تاریخ‌نگاری و مردم‌نامه‌نویسی 

​در شماره‌های پیشین

آثار مولانا از منظر تاریخ معماری مردم

دور از دیار، در دیاری نو

(افسانه نجم‌آبادی - شماره ۴ و ۵ مردم‌نامه)​​​​​​​

​"تاریخ‌نگاران و دیگر نویسندگان به روش‌هایی متفاوت از آلبوم‌ها و عکس‌های خانوادگی استفاده می‌کنند. با تحلیل بصری و استفاده از روش‌های ملهم از روانکاوی، برخی از پژوهشگران از عکس‌ها برای واشکافی مناسبات بین اعضای خانواده بهره می‌برند. ولی من استفاده از روش‌های تاریخ‌نگاران «اشیا روزمره» را پربارتر یافته‌ام ... عکس، به ویژه عکس‌های خانوادگی، به قول شری ترکل، اشیایی «خاطره برانگیز» هستد و جدایی‌ناپذیری اندیشه و احساس را در رابطه ما با اشیا برمی‌نمایند."

"آنچه «تاریخ معماری مردم» یا «تاریخ مردم در معماری» را از دیگر اقسام تاریخ معماری ممتاز می‌کند ویژگی‌ای در موضوع، یا ویژگی‌ای در روش نیست؛ بلکه ویژگی‌ای در دیدگاه است. در نگاهی وسیع‌تر، می‌توان معماری را افزون بر محصول معماری، به عاملان معماری و مسیر معماری و همۀ ساز و کارهای مربوط به آن اطلاق کرد. مقصود از معماری مردم جستنِ عکس مردم و رنگ مردم در هر معماری‌ای است...در سخن مولانا شواهد بسیاری از بناهای عوام یا زندگی عوام در بناها هست؛ از جمله خانه و مسجد."

خرید شماره ۱
خرید شماره ۴ و ۵

​"کارگران هندی صنعت نفت ایران، نزدیک به نیم قرن شکل‌های گونه‌گون کاری را تجربه کردند. آنان با استخدام اجباری به عنوان کارگر  متعهد خدمت در زمان جنگ، کارگر آزاد روزمزد و یا کارگر استخدام شده با قرارداد‌های جمعی شکل گرفته بر اساس قوانین کار مستعمراتی، در صنعت نفت ایران جای گرفتند. با حفظ پس‌زمینه استعماری، هدف این پژوهش جز این نیست که گزارشی از کارنامه و زمانه این کارگران به دست دهد. اینکه بود و باششان، کار و زندگی‌شان چگونه بود و قبول و رد جامعه میزبان را چگونه برتافتند."

خرید شماره ۶ و ۷

بازگویی روایاتی از یک عکس

(مهرداد قیومی بیدهندی - شماره ۶ و ۷ مردم‌نامه)

(تورج اتابکی - ترجمه شهرام غلامی - شماره ۱ مردم‌نامه)

​صدا و تصویر محذوفین در مطبوعات طنز

تاریخ سرقت در ایران

(لطف‌الله کارگری آریان و مرتضی افشار - شماره ۸ و ۹ مردم‌نامه)

​​"آثار تناولی شامل چند موضوع است که وی آنها را - که تقریبا در  همه آثارش مشترکند- در این بسترها به نمایش می‌گذارد. از آثاری که تناولی در ساخت و به تصویر کشیدن آن تلاش‌هایی کرده و آثاری را درباره آن خلق کرده، شیر است؛ که گاهی تنها و گاهی همراه با خورشید به کار رفته است. وی از این نماد یا به عبارتی دیگر از این عنصر تصویری در آثار مختلف تجسمی بهره برده است. شیر در فرهنگ و تاریخ ایران نقش بسیار پررنگی دارد. تصویر ۸ [بالا] یاد‌آور شیر‌های سنگی بختیاری است."

"جنبش مشروطه زمینه انتشار جراید تخصصی طنز را در ایران فراهم کرد. پنج ماه پس از صدور فرمان مشروطیت، طنزنامه آذربایجان (بهمن ۱۲۸۵- آبان ۱۲۸۶ش.) منتشر شد که حامی‌اش ستارخان بود و الگویش طنزنامه مشهور ملانصرالدین ‌‌(۱۳۱۰-۱۲۸۵ش.) که آن سال‌ها در تفلیس منتشر می‌شد.‌مهم‌ترین مانع طنزنامه‌ها سانسور بود و طنزپردازان مجبور بودند همواره دست به عصا حرکت کنند. علی‌رغم محدودیت‌هایی مانند سانسور، طنزنامه‌ها علاوه بر ایجاد انبساط خاطر، تاثیر عینی قابل توجهی در جامعه داشتند."

خرید شماره ۴ و ۵
خرید شماره ۸ و ۹

​​​"سرقت به شکل‌های مختلف و با روش‌ها و شیوه‌های متفاوتی انجام‌ می‌شد. در واقع، سارقان برای ارتکاب سرقت روش‌های جدیدی اتخاذ می‌کردند و از آنجا که تکرار یک شیوه موجب آگاهی مردم و ناکارآمدی آن می‌شد، در طول تاریخ اسلام‌، تنوع و گوناگونی شیوه‌های سرقت دیده می‌شود. در دزدی‌های شهری، دزدی و سرقت از مغازه‌ها و دکاکین از شایع‌ترین نمونه‌های سرقت در ایران و جهان اسلام محسوب می‌شد... برخی از دکان دارها، برای ممانعت از سرقت، شب را در دکان خود سپری می کردند."

خرید شماره ۲ و ۳

تاریخ هنر مردم در آثار پرویز تناولی 

(فرهاد دشتکی‌نیا - شماره ۲ و ۳ مردم‌نامه)

(حسین بیاتلو - شماره ۴ و ۵ مردم‌نامه)

فهرست مقاله‌ها