​به زودی

​​​شماره ۱۸ و ۱۹ مردم‌نامه

نسخه الکترونیک

شماره ۱۸ و ۱۹

فهرست مقاله‌ها

​ شماره ۱۸ و ۱۹ مردم‌نامه (پاییز و زمستان ۱۴۰۰)  با گفتارهایی درباره تاریخ شنیدن و کنسرت در روزگار رضا شاه؛ مفهوم مردم به عنوان مفهومی مدرن و جستاری درباره علم تاریخ و مدیریت بحران آب آغاز می‌شود. در بخش تاریخ باورهای مردم، دو گفتار داریم، یکی درباره باورهای مربوط به طلسم و طلسمات و دیگری درباره درمانگران محلی و آیین‌های سوگ. در بخش تاریخ فرودستان، از گفتمان مصلحان اجتماعی دهه ۲۰ درباره تن‌فروشی سخن گفته‌ایم و هم‌چنین مروری تاریخی بر مطالبات رفتگران شهرداری اصفهان داشته‌ایم. تاریخ خوراک از اهمیت ویژه‌ای برای مورخ تاریخ مردم برخوردار است. در این شماره، ترجمه‌ای از مقاله‌ای محققانه با عنوان میوه و خشکبار در سنت زرتشتی منتشر شده است. در بخش تاریخ محلی، از تاریخ کاشان عصر ناصری و پیدایش و رشد علم سرشماری سخن گفته‌ایم. هم‌چنین برای نخستین بار، بخشی جداگانه با عنوان اسناد تاریخ مردم و گفتاری درباره یک سند تاریخی عصر ناصری داریم. در بخش تاریخ در ترازو نیز انتقادها و ملاحظات پراهمیتی درباره مسائل تاریخ‌نگاری ایرانی در روزگار معاصر را با شما در میان نهاده‌ایم. با ما همراه باشید و تاریخ مردم را در مردم‌نامه بخوانید.

نسخه چاپی

​ مردم‌نامه راهی نو برای ورود به تاریخ است و تاریخ را بر محور مردم روایت می‌کند ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​

​درآمدی بر مفهوم مدرن «مردم»

علم تاریخ و مدیریت بحران آب

(پویا نکویی - دانشجوی دکتری دانشگاه شهری نیویورک)

(نینا مازیار -  دانش‌آموخته کارشناسی ارشد تاریخ)

(مقصودعلی صادقی - دانشگاه تربیت مدرس)

در شماره ۱۸ و ۱۹

​تاریخ شنیدن یکی از حوزه‌‌‌های تاریخ احساسات و عواطف است که در سال‌‌‌های اخیر مورد توجه تاریخ‌نگاران رویکردهای تاریخ فرهنگی و تاریخ اجتماعی موسیقی در خارج از ایران قرار گرفته است. ​​​​​​​با تغییر و تحولات اجتماعی و سیاسی سال‌‌‌های پس از مشروطیت, حیات اجتماعیِ موسیقی دستخوش تحولات متعددی شد. یکی از تبعات این تغییر و تحولات، حضور موسیقی در عرصهٔ عمومی بود. موسیقی به‌‌‌ مثابهٔ یک سوژهٔ مدرن در روزنامه‌‌‌ها به بحث‌‌‌ گذاشته می‌‌‌شد و در سالن‌‌‌های کنسرت و نمایش، کافه‌‌‌رستوران‌‌‌های پایتخت و همچنین از صفحات گرامافون شنیده می‌‌‌شد.

​امروزه بحران آب در سراسر ایران‌زمین به سرحدی خطرناک رسیده است. مدیریت‌های نادرست آب در دهه‌های اخیر همراه با خشکسالی‌های پیاپی دست‌به‌دست هم داده است تا چنین وضعیتی پیش آید. این وضعیت اقتضای آن دارد که هر ایرانی  به سهم خود گامی برای برون‌رفت از این وضعیت بردارد. یکی از عرصه‌هایی که انتظار می‌رود به حل این بحران یاری کند عرصهٔ دانش است. در این راستا آنچه در پی می‌آید نیز از یک سو نگاهی کوتاه به وجه تاریخی بحران است و از سوی دیگر به این که علم تاریخ در این میانه برای حل آن چه می‌تواند بکند.

«مردم» مفهوم مدرنی است؛ دستِ‌کم فهمی که در بستر معاصر از این واژه وجود دارد با فهم پیشینی آن تفاوت دارد. مردم در گذشتهٔ پیشامعاصر تودهٔ وسیع و بی‌شکلی را تشکیل می‌دادند که همچون محکومانی پیش چشم حاکمان به‌شمار می‌آمدند؛ به‌جز رویدادهایی استثنا، نه در مناسبات سیاسی چندان مهم دانسته می‌شدند و نه به حساب معادلات منطقه‌ای می‌آمدند. البته این بدان معنی نیست که مردم به‌مثابهٔ مجموعه‌ای از نفوس متشکل در گذشتهٔ پیشامعاصر کنشگری نداشته‌اند، اما آنچه مردم زمانهٔ معاصر را از نمونهٔ پیشامعاصر آن جدا می‌کند تفاوت مفهومی است. ​​​​​​​

 برشی از پوستر کنسرت روح‌انگیز خانم

کنسرت و تاریخ شنیدن​​​​​​​

​گفتمان مصلحان اجتماعی دهه ۲۰ دربارهٔ تن‌فروشی

​درختان مقدس، درمانگران محلی و آیین‌های سوگ

(الهام اظهری- دانش‌آموخته کارشناسی ارشد علوم ارتباطات اجتماعی)

​رفتگرهای شهرداری اصفهان (مرور تاریخی)

(عبدالمهدی رجائی -  دانش‌آموخته دکتری تاریخ)

(نسیم خلیلی - دانش‌آموخته دکتری تاریخ​​​​​​​)

​​از دوران ناصری ضرورت‌های تاریخی و عوامل اجتماعی مختلفی تن‌فروشی را به منزلهٔ یک مسئلهٔ اجتماعی به ساحت فکر و اندیشهٔ ایرانیان وارد کرد. تشکیل نهاد نظمیه و انضباطی‌شدن تن‌فروشی، رشد بیماری‌های مقاربتی و شکل‌گیری گفتمان پزشکی مدرن، مهاجرت و گسترش فضای شهری و ... همه از جملهٔ این ضرورت‌ها و عواملی هستند که از دوران ناصری به پرسمانی شدن و مسئله‌مند شدن تن‌فروشی کمک کرده‌اند. در دهه‌های بعد و با رقم‌خوردن مشروطه و آزادی‌های سیاسی و اجتماعی پس از آن و ظهور طبقه‌ای از روشنفکران و مصلحان اجتماعی، گفتمان‌های حول تن‌فروشی صدای بلندتری به دست آوردند.

​مطالعهٔ فرهنگ عامه در مونوگرافی‌ها، که همان فرهنگ‌نگاری شهرها و روستاها باشد، راهی بود که با تکاپوهای صادق هدایت در ایران شروع شد. دو کتاب اوسانه و نیرنگستان صادق هدایت، که نامشان بازتابی از روحیهٔ ‌باستان‌گرایانهٔ او در آن مقطع از زندگی‌اش ‌است، از نخستین منابع مردم‌نگارانه در تاریخ معاصر ایران‌اند و مملو از اطلاعات ناب دربارهٔ فرهنگ، باورها و زندگی روزمرهٔ توده‌های مردم. هدایت نام کتاب‌هایش را با الهام از متون پهلوی برگزیده ‌و شاید از این‌رو که این دو کتاب نقطهٔ تلاقی تاریخ اسطوره‌ای و فرهنگ عامیانه است...بیشتر داستان‌های او از بن‌مایه‌های ادبیات شفاهی برخاسته‌‌اند. ​​​​​​​

​در دوران رضاشاه و بازسازی تشکیلات شهرداری، مطابق خبری که در روزنامهٔ اخگر در سال ۱۳۱۱ آمده است، شهرداری اصفهان در آن زمان ۲۴۰ سپور داشت که می‌خواست ۴۰ نفر آن‌ها را اخراج کند. اما نکتهٔ مهمی که باید بدانیم این است که همهٔ این ۲۴۰ نفر به جمع‌آوری پسماند مشغول نبوده‌‌‌‌‌اند بلکه بخش عمده‌ای از آنان امر «آب‌پاشی» گذرهای شهر را بر عهده داشته‌اند.دقیقاً ده سال بعد شهردار اصفهان به دنبال استخدام 50 رفتگر جدید بود. در متن خبر [روزنامه اخگر] به خوبی معلوم می‌شود که عمل رفتگری شامل آب‌پاشی خیابان‌ها هم می‌شده است​​​​​​​.

عکس: 

عکاس نامشخص

تاریخ در ترازو  / گفت‌وگو از محسن آزموده

چرا تاریخ این اندازه برای قدرت‌ها مهم است؟ ​​​​​​​

تاریخ نوعی ساختار است؛ یعنی قواره ایجاد می‌کند. چرا جامعه‌شناسی نهادگرایانهٔ تاریخی این اندازه اهمیت دارد؟ زیرا نشان می‌دهد که در ایران یک قوارهٔ نهادی وجود دارد. یعنی یک امر تاریخی را به‌عنوان یک ساختار در آنجا یا یک ذات یا جوهر عرضه می‌کند. همان‌گونه ‌که جامعه مثل یک چسب همهٔ هویت‌های دیگر را گرد هم می‌آورد، تاریخ نیز در یک مقیاس زمانی، افراد را به‌عنوان یک هویت جمعی متشکل می‌سازد. تاریخ روایت می‌سازد و بسیاری مواقع به یک اَبَرروایت بدل می‌شود. ​​​​​​​

 مردم‌نامه فراخوانی ا‌ست به یک نهضت علمی در تاریخ‌نگاری و مردم‌نامه‌نویسی 

​در شماره‌های پیشین

آثار مولانا از منظر تاریخ معماری مردم

دور از دیار، در دیاری نو

(افسانه نجم‌آبادی - شماره ۴ و ۵ مردم‌نامه)​​​​​​​

​تاریخ‌نگاران و دیگر نویسندگان به روش‌هایی متفاوت از آلبوم‌ها و عکس‌های خانوادگی استفاده می‌کنند. با تحلیل بصری و استفاده از روش‌های ملهم از روانکاوی، برخی از پژوهشگران از عکس‌ها برای واشکافی مناسبات بین اعضای خانواده بهره می‌برند. ولی من استفاده از روش‌های تاریخ‌نگاران «اشیا روزمره» را پربارتر یافته‌ام ... عکس، به ویژه عکس‌های خانوادگی، به قول شری ترکل، اشیایی «خاطره برانگیز» هستد و جدایی‌ناپذیری اندیشه و احساس را در رابطه ما با اشیا برمی‌نمایند.

آنچه «تاریخ معماری مردم» یا «تاریخ مردم در معماری» را از دیگر اقسام تاریخ معماری ممتاز می‌کند ویژگی‌ای در موضوع، یا ویژگی‌ای در روش نیست؛ بلکه ویژگی‌ای در دیدگاه است. در نگاهی وسیع‌تر، می‌توان معماری را افزون بر محصول معماری، به عاملان معماری و مسیر معماری و همۀ ساز و کارهای مربوط به آن اطلاق کرد. مقصود از معماری مردم جستنِ عکس مردم و رنگ مردم در هر معماری‌ای است...در سخن مولانا شواهد بسیاری از بناهای عوام یا زندگی عوام در بناها هست؛ از جمله خانه و مسجد.

خرید شماره ۱
خرید شماره ۴ و ۵

کارگران هندی صنعت نفت ایران، نزدیک به نیم قرن شکل‌های گونه‌گون کاری را تجربه کردند. آنان با استخدام اجباری به عنوان کارگر  متعهد خدمت در زمان جنگ، کارگر آزاد روزمزد و یا کارگر استخدام شده با قرارداد‌های جمعی شکل گرفته بر اساس قوانین کار مستعمراتی، در صنعت نفت ایران جای گرفتند. با حفظ پس‌زمینه استعماری، هدف این پژوهش جز این نیست که گزارشی از کارنامه و زمانه این کارگران به دست دهد. اینکه بود و باششان، کار و زندگی‌شان چگونه بود و قبول و رد جامعه میزبان را چگونه برتافتند.

خرید شماره ۶ و ۷

بازگویی روایاتی از یک عکس

(مهرداد قیومی بیدهندی - شماره ۶ و ۷ مردم‌نامه)

(تورج اتابکی - ترجمه شهرام غلامی - شماره ۱ مردم‌نامه)

​صدا و تصویر محذوفین در مطبوعات طنز

تاریخ سرقت در ایران

(لطف‌الله کارگری آریان و مرتضی افشار - شماره ۸ و ۹ مردم‌نامه)

​​آثار تناولی شامل چند موضوع است که وی آنها را - که تقریبا در  همه آثارش مشترکند- در این بسترها به نمایش می‌گذارد. از آثاری که تناولی در ساخت و به تصویر کشیدن آن تلاش‌هایی کرده و آثاری را درباره آن خلق کرده، شیر است؛ که گاهی تنها و گاهی همراه با خورشید به کار رفته است. وی از این نماد یا به عبارتی دیگر از این عنصر تصویری در آثار مختلف تجسمی بهره برده است. شیر در فرهنگ و تاریخ ایران نقش بسیار پررنگی دارد. تصویر ۸ [بالا] یاد‌آور شیر‌های سنگی بختیاری است.

جنبش مشروطه زمینه انتشار جراید تخصصی طنز را در ایران فراهم کرد. پنج ماه پس از صدور فرمان مشروطیت، طنزنامه آذربایجان (بهمن ۱۲۸۵- آبان ۱۲۸۶ش.) منتشر شد که حامی‌اش ستارخان بود و الگویش طنزنامه مشهور ملانصرالدین ‌‌(۱۳۱۰-۱۲۸۵ش.) که آن سال‌ها در تفلیس منتشر می‌شد.‌مهم‌ترین مانع طنزنامه‌ها سانسور بود و طنزپردازان مجبور بودند همواره دست به عصا حرکت کنند. علی‌رغم محدودیت‌هایی مانند سانسور، طنزنامه‌ها علاوه بر ایجاد انبساط خاطر، تاثیر عینی قابل توجهی در جامعه داشتند.

خرید شماره ۴ و ۵
خرید شماره ۸ و ۹

​​سرقت به شکل‌های مختلف و با روش‌ها و شیوه‌های متفاوتی انجام‌ می‌شد. در واقع، سارقان برای ارتکاب سرقت روش‌های جدیدی اتخاذ می‌کردند و از آنجا که تکرار یک شیوه موجب آگاهی مردم و ناکارآمدی آن می‌شد، در طول تاریخ اسلام‌، تنوع و گوناگونی شیوه‌های سرقت دیده می‌شود. در دزدی‌های شهری، دزدی و سرقت از مغازه‌ها و دکاکین از شایع‌ترین نمونه‌های سرقت در ایران و جهان اسلام محسوب می‌شد... برخی از دکان دارها، برای ممانعت از سرقت، شب را در دکان خود سپری می کردند.

خرید شماره ۲ و ۳

تاریخ هنر مردم در آثار پرویز تناولی 

(فرهاد دشتکی‌نیا - شماره ۲ و ۳ مردم‌نامه)

(حسین بیاتلو - شماره ۴ و ۵ مردم‌نامه)

سایت پرویز تناولی

فهرست مقاله‌ها