به بهانه تولد حسین تهرانی

تاریخ معاصر موسیقیِ ایران مملو است از محرومیت‌ها و مرارت‌ها برای زنده‌کردن این هنر و دمیدن روح در کالبد بی‌جان آن. تنی چند از اهل قلم در حوزه موسیقی، ایران را پهنه شعر و ادب و نه موسیقی به‌شمار می‌آورند و محرومیت‌ها و به حاشیه رفتن‌های موسیقی و فعّالان آن را گواهی در این راستا می‌دانند. فارغ از صحت چنین تصوری، کم نبودند افرادی که با به جان خریدن رنج و نامرادی‌های متعدد، ورقی عظیم را برگرداندند و طرحی نو در تاریخ موسیقیِ ایران درانداختند و به موسیقی حیاتی تازه بخشیدند.

 

حرکت موسیقی از حاشیه به متن در ایران معاصر آسان نبود، چرا که الزامش پایداری و استقامتی مضاعف در برابر منطق حداکثری جامعه ایرانی و تاریخ طولانیِ منع موسیقی در آن بود. حسین تهرانی یکی از این افراد صاحب نام است؛ ستاره‌ای درخشان در آسمان هنر موسیقی که ساز تنبک را از حاشیه هنر و اجتماع به متن آورد. چنانکه او خود می‌گفت تنبک‌صفری بود دست چپ اعداد که محسوب نمی‌شد، ولی او توانست آن را جابجا کند و به آن طرف اعداد منتقل کند.

 

در دوره قاجاریه ساز تنبک در میان مطربان کوچه و خیابان رواج داشت و از جانب اجتماع در معرض تحقیر و عتاب قرار داشت. در حوزه موسیقی کلاسیک ایرانی نیز سیطره از آن نوازندگان تار بود و خوانندگان؛ در مرحله بعد نیز سازهای سنتور، نی و کمانچه قرار داشتند. از این رو، تنبک و نوازندگانش در دوره قاجاریه یا مذموم بودند و یا به مؤلفه‌ای «جدی» تلقی نمی‌شدند. رفته‌رفته افق‌ها گشوده شد. تهرانی در این تغییر بی‌شک سخت تأثیرگذار بود و با رنج خود این ساز را به عنوان یکی از مهمترین ارکان موسیقی مبدل کرد.

 

پویا نکویی
فارغ‌التحصیل اتنوموزیکولوژی (موسیقی‌شناسی)، دانشگاه تهران


(نکته: کامل‌ترین پژوهش در رابطه با تاریخ تنبک در ایران، پایان‌نامه مانا پوراسماعیل، فارغ‌التحصیل رشته اتنوموزیکولوژی دانشگاه تهران است که در اسفند ۱۳۹۸ در گروه موسیقی دانشگاه تهران دفاع شده است.)

 

 

 

 

نوشته‌های اخیر